دهانشویه؛ انواع، فایدهها، زمان درست استفاده و چه کسانی نباید مصرف کنند

فهرست مطالب ۲۲ بخش
- دهانشویه چیست و چه کاری انجام میدهد؟
- آیا دهانشویه جای مسواک و نخ دندان را میگیرد؟
- انواع دهانشویه کداماند؟
- شستوشو با فلوراید برای چه کسانی مفید است؟
- محلولهای ضدعفونیکننده و ضدپلاک چه نقشی دارند؟
- نوع تجویزی را چگونه باید مصرف کرد؟
- آیا دهانشویه دندان را لک میکند؟
- نوع آرایشی و خوشبوکننده چه محدودیتی دارد؟
- چه زمانی از دهانشویه استفاده کنیم؟
- روش استفاده درست از دهانشویه
- الکل در ترکیب محصول و خشکی دهان
- آیا دهانشویه الکلدار خطر سرطان دهان دارد؟
- آیا دهانشویه برای بوی بد دهان مؤثر است؟
- شستوشو برای لثه خونریزیدهنده
- کودکان از چه سنی میتوانند دهانشویه استفاده کنند؟
- دهانشویه بعد از جراحی، کشیدن دندان و ایمپلنت
- محصولات سفیدکننده دهان چه کاری میکنند؟
- مراقبت در کنار ایمپلنت، لمینت، ارتودنسی و دندان مصنوعی
- هنگام خرید به چه نکاتی توجه کنیم؟
- باورهای نادرست درباره دهانشویه
- چه زمانی به جای دهانشویه باید به دندانپزشک مراجعه کرد؟
- جمعبندی
دهانشویه مایعی است که در دهان چرخانده و سپس بیرون ریخته میشود و بسته به نوعش ممکن است به پیشگیری از پوسیدگی، کنترل پلاک و التهاب لثه یا خوشبو کردن موقت دهان کمک کند. اما محلول جای مسواک زدن دو بار در روز و تمیز کردن روزانه بین دندانها را نمیگیرد. زمان استفاده هم مهم است: NHS میگوید آن را بلافاصله بعد از مسواک به کار نبرید.
در این راهنما انواع دهانشویه، فایدهها و محدودیتهای هر نوع، زمان و روش درست استفاده، محلول الکلدار و خشکی دهان، محلول تجویزی و عوارض احتمالی آن، مصرف در کودکان و پس از جراحی را بر پایه منابع معتبر توضیح میدهیم. نام تجاری هیچ محصولی را نمیآوریم و انتخاب نوع مناسب را به نظر دندانپزشک میسپاریم.
دهانشویه چیست و چه کاری انجام میدهد؟
دهانشویه مایعی برای شستوشوی دهان است که پس از چرخاندن در دهان بیرون ریخته میشود. به گفته انجمن دندانپزشکی آمریکا، این محلول مانند نخ دندان و ابزارهای بیندندانی به جاهایی میرسد که مسواک بهراحتی به آنها دسترسی ندارد. بسته به ماده مؤثر، ممکن است به پیشگیری از پوسیدگی، کاهش پلاک، کنترل التهاب لثه و خوشبو کردن نفس کمک کند.
دهانشویه چه فایدههایی ممکن است داشته باشد؟
سایت MouthHealthy انجمن دندانپزشکی آمریکا فهرست فایدههای احتمالی دهانشویه را اینگونه بیان میکند:
- پیشگیری یا کنترل پوسیدگی دندان
- کاهش پلاک، یعنی لایه نازکی از باکتریها روی دندان
- پیشگیری یا کاهش التهاب لثه، که مرحله اولیه بیماری لثه است
- کند کردن سرعت تشکیل جرم روی دندانها
- خوشبو کردن نفس
نکته مهم این است که هر دهانشویه همه این کارها را انجام نمیدهد. اثر هر محصول به ماده مؤثر آن بستگی دارد؛ به همین دلیل شناختن انواع محلول پیش از خرید اهمیت دارد.
آیا همه به دهانشویه نیاز دارند؟
خیر. انجمن دندانپزشکی آمریکا دهانشویه را «برای برخی افراد» افزودهای مفید به روال روزانه میداند. یعنی کسی که بهخوبی مسواک میزند و بین دندانهایش را تمیز میکند، ممکن است نیاز خاصی به آن نداشته باشد. MouthHealthy توصیه میکند درباره اینکه آیا به محلول نیاز دارید و کدام نوع مناسب است، با دندانپزشک صحبت کنید.
شستوشو پیش از درمان دندانپزشکی
انجمن دندانپزشکی آمریکا توضیح میدهد که برخی ابزارهای دندانپزشکی، مانند دستگاههای جرمگیری اولتراسونیک، ذرات ریزی در هوا پخش میکنند. به گفته این منبع، پژوهشها نشان میدهند شستوشوی دهان بیمار پیش از درمان ممکن است مقدار میکروبهای موجود در این ذرات را کم کند، هرچند شواهدی وجود ندارد که از بیماری کادر درمان پیشگیری کند. بنابراین اگر در مطب از شما خواستند پیش از درمان دهان را بشویید، این کار بخشی از اقدامات کنترل عفونت است. درباره این اقدامات در راهنمای استریلیزاسیون در دندانپزشکی بیشتر بخوانید.
ویژه خوانندگان لبخندنو
مشاوره تخصصی زیبایی دندان رایگان
۵۰۰٬۰۰۰ تومان
رایگان
- بررسی شرایط شما توسط دندانپزشک
- برآورد هزینه و روش درمان مناسب
- بدون هیچ تعهدی برای شروع درمان
فرصت ثبتنام این دوره:
- چند سؤال کوتاه
- انتخاب شهر
- تأیید شماره
آیا دهانشویه جای مسواک و نخ دندان را میگیرد؟
خیر. انجمن دندانپزشکی آمریکا، NHS و بنیاد سلامت دهان بریتانیا همگی تأکید میکنند که دهانشویه جایگزین مسواک زدن و تمیز کردن بین دندانها نیست. بنیاد سلامت دهان بریتانیا آن را «گامی اضافی» میداند که در کنار مسواک خوب و تمیز کردن روزانه بین دندانها بیشترین اثر را دارد. پلاک چسبیده به دندان باید بهطور مکانیکی برداشته شود.
چرا شستوشو بهتنهایی کافی نیست؟
پلاک لایهای چسبنده است که به سطح دندان میچسبد. مسواک و نخ دندان این لایه را بهطور فیزیکی جدا میکنند، در حالی که مایع بیشتر روی آن جریان پیدا میکند. انجمن دندانپزشکی آمریکا هم به مروری اشاره میکند که میگوید دهانشویه جایگزین بهداشت مکانیکی دهان نیست.
پایه بهداشت دهان چیست؟
پایه بهداشت دهان مسواک زدن دو بار در روز با خمیردندان فلورایددار و تمیز کردن روزانه بین دندانهاست. جزئیات این روال، از زاویه مسواک تا انتخاب نخ یا مسواک بیندندانی، را در راهنمای روش صحیح مسواک زدن توضیح دادهایم. دهانشویه فقط پس از درست شدن این پایه معنا پیدا میکند.

انواع دهانشویه کداماند؟
انجمن دندانپزشکی آمریکا دهانشویهها را به دو گروه اصلی تقسیم میکند: درمانی و آرایشی. محلول درمانی ماده مؤثری دارد که برای کنترل یا کاهش مشکلاتی مانند بوی بد دهان، التهاب لثه، پلاک یا پوسیدگی طراحی شده است. محلول آرایشی فقط بوی دهان را موقتاً بهتر میکند و طعم خوشایندی باقی میگذارد، اما اثر شیمیایی یا زیستی ماندگاری ندارد.
مواد مؤثر رایج در دهانشویههای درمانی
انجمن دندانپزشکی آمریکا این مواد را از جمله مواد مؤثر دهانشویههای درمانی نام میبرد:
| ماده مؤثر | کاربرد اصلی |
|---|---|
| فلوراید | کمک به پیشگیری از پوسیدگی |
| کلرهگزیدین | کنترل پلاک و التهاب لثه |
| روغنهای گیاهی معطر | کنترل پلاک و التهاب لثه |
| ستیلپیریدینیوم کلراید | کاهش بوی بد دهان |
| پراکسید | در برخی دهانشویههای سفیدکننده |
دهانشویه درمانی بدون نسخه و تجویزی
به گفته انجمن دندانپزشکی آمریکا، برخی دهانشویههای درمانی بدون نسخه و برخی فقط با نسخه عرضه میشوند. برای مثال، در آمریکا محلولهای حاوی کلرهگزیدین فقط با نسخه در دسترساند. در کشورهای دیگر ممکن است شرایط فروش فرق کند؛ با این حال، استفاده از این نوع محلول باید با نظر دندانپزشک و فقط برای مدت تعیینشده باشد.
ترکیبات ضدبو در برخی محصولات
انجمن دندانپزشکی آمریکا توضیح میدهد که ترکیبات گوگردی فرّار عامل اصلی بوی بد دهان هستند و از تجزیه غذا، پلاک و باکتریهای مرتبط با بیماریهای دهان به وجود میآیند. به گفته این منبع، علاوه بر مواد ضدمیکروب، برخی محصولات ترکیباتی مانند نمکهای روی دارند که برای مهار این ترکیبات بودار به کار میروند. با این حال، اگر علت بوی بد بیماری لثه یا پوسیدگی باشد، درمان همان علت اولویت دارد.
برچسب محصول چه میگوید؟
برچسب دهانشویه معمولاً ماده مؤثر، کاربرد، روش مصرف و محدودیت سنی را نشان میدهد. انجمن دندانپزشکی آمریکا توصیه میکند همیشه برچسب را بخوانید و دستورها، هشدارها و محدودیتهای سنی را رعایت کنید. اگر روی بسته ماده مؤثری ذکر نشده، احتمالاً با یک محلول آرایشی روبهرو هستید.
شستوشو با فلوراید برای چه کسانی مفید است؟
دهانشویه فلورایددار برای کسانی که خطر پوسیدگی بالاتری دارند ممکن است مفید باشد. NHS میگوید محلول فلورایددار میتواند به پیشگیری از پوسیدگی کمک کند. بنیاد سلامت دهان بریتانیا هم میگوید این نوع محلول فلوراید بزاق را بالا میبرد، از نقاطی که مسواک سختتر به آنها میرسد محافظت میکند و برای افراد با خطر بالاتر پوسیدگی محافظت بیشتری فراهم میکند.
چه چیزهایی خطر پوسیدگی را بالا میبرد؟
دندانپزشک خطر پوسیدگی هر فرد را با معاینه بررسی میکند. خشکی دهان، مصرف مکرر خوراکیهای شیرین، ترمیمهای متعدد و دشواری در تمیز کردن دندانها از جمله شرایطیاند که ممکن است این خطر را بالا ببرند. درباره روند ایجاد پوسیدگی در راهنمای پوسیدگی دندان بیشتر توضیح دادهایم.
غلظت فلوراید چقدر باشد؟
بنیاد سلامت دهان بریتانیا میگوید برای مصرف روزانه، دهانشویهای با بیش از ۱۰۰ ppm فلوراید انتخاب کنید، مگر آنکه تیم دندانپزشکی توصیه دیگری داشته باشد. غلظت فلوراید معمولاً روی بسته نوشته شده است. دندانپزشک ممکن است برای شرایط خاص، محصول دیگری پیشنهاد کند.
بعد از شستوشو با فلوراید چه کنیم؟
NHS میگوید پس از استفاده از دهانشویه فلورایددار، تا سی دقیقه چیزی نخورید و ننوشید. این فاصله به فلوراید فرصت میدهد روی دندانها اثر کند. بنابراین بهتر است زمانی را انتخاب کنید که بلافاصله پس از آن قصد غذا خوردن ندارید.

محلولهای ضدعفونیکننده و ضدپلاک چه نقشی دارند؟
دهانشویههای ضدعفونیکننده تعداد میکروبهای دهان را کاهش میدهند. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید مواد ضدمیکروبی مانند ستیلپیریدینیوم کلراید، کلرهگزیدین و روغنهای گیاهی معطر، وقتی همراه با مسواک و نخ دندان روزانه به کار روند، به کاهش پلاک و التهاب لثه کمک کردهاند. این محلولها بهویژه برای کسانی مفیدند که با مسواک و تمیز کردن بین دندانها بهتنهایی نمیتوانند پلاک را کنترل کنند.
کلرهگزیدین چگونه عمل میکند؟
NHS کلرهگزیدین را مادهای ضدعفونیکننده میداند که تعداد باکتریهای دهان را کم میکند. به گفته همین منبع، این ماده معمولاً همراه با مواد دیگر عرضه میشود و فرآوردههای دهانی آن به شکل دهانشویه، ژل، اسپری و قرص مکیدنی هستند. NHS کاربردهای آن را شامل عفونتهای دهان، زخمهای دهان، بیماری لثه و مراقبت از دندان مصنوعی میداند.
آیا نوع ضدعفونیکننده برای مصرف دائمی است؟
خیر. NHS میگوید کلرهگزیدین معمولاً فقط برای درمان کوتاهمدت استفاده میشود و اگر بیش از حد طولانی مصرف شود، ممکن است به همان خوبی اثر نکند. بنابراین تصمیم درباره استفاده و مدت آن با دندانپزشک است، نه با خود ما.
این محلولها برای چه کسانی کاربرد دارند؟
دندانپزشک ممکن است در شرایطی مانند التهاب لثه، دورههای پس از برخی درمانها یا زمانی که تمیز کردن مکانیکی موقتاً دشوار است، دهانشویه ضدعفونیکننده تجویز کند. برای آشنایی با مراحل بیماری لثه، راهنمای بیماری لثه را ببینید. نوع، مقدار و مدت مصرف را فقط دندانپزشک تعیین میکند.
نوع تجویزی را چگونه باید مصرف کرد؟
دهانشویه تجویزی را دقیقاً طبق دستور دندانپزشک یا پزشک مصرف کنید. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید مقدار، دفعات و مدت نگه داشتن آن در دهان باید طبق دستور باشد. NHS هم میگوید برای داروهای تجویزی از توصیه پزشک، دندانپزشک یا داروساز پیروی کنید و برای فرآوردههایی که خودتان از داروخانه میخرید، راهنمای همراه بسته را دنبال کنید. آنچه در ادامه از این منابع میآوریم برای آشنایی است، نه دستور مصرف.
چرا باید آن را جدا از مسواک مصرف کرد؟
NHS توضیح میدهد که خمیردندان ممکن است مانع اثر درست کلرهگزیدین شود و به همین دلیل در راهنمای خود زمانی جدا از مسواک زدن را برای درمانهای دندانی حاوی این ماده ذکر میکند؛ همان راهنما برای وقتی که این کار ممکن نیست هم فاصلهای کوتاه پس از آب کشیدن دهان آورده است. ترتیب و فاصله مناسب برای شما را دندانپزشک یا داروساز مشخص میکند.
پس از مصرف آن چه کنیم؟
در راهنمای NHS برای دهانشویه کلرهگزیدین آمده است که دستکم سی دقیقه پس از آن چیزی خورده یا نوشیده نشود تا دارو فرصت اثر داشته باشد و محلول پس از چرخاندن در دهان بیرون ریخته شود، نه قورت داده شود. اگر دستور دندانپزشک یا داروساز شما چیز دیگری است، همان را دنبال کنید.
اگر نوبتی را فراموش کردم چه کنم؟
انجمن دندانپزشکی آمریکا و NHS هر دو در این باره توضیح دادهاند و انجمن دندانپزشکی آمریکا تأکید میکند که دو برابر کردن مقدار اثر درمانی بیشتری ندارد. با این حال، اینکه با نوبت فراموششده چه کنید را طبق دستور تجویزکننده یا راهنمای همراه بسته انجام دهید و اگر مطمئن نیستید، از دندانپزشک یا داروساز بپرسید. NHS پیشنهاد میکند اگر مرتب فراموش میکنید، یادآوری تنظیم کنید یا از داروساز راهنمایی بخواهید.
مدت مصرف را چه کسی تعیین میکند؟
NHS میگوید درمانهای دندانی با کلرهگزیدین معمولاً کوتاهمدتاند و مصرف طولانیتر از مدت معمول ممکن است دندانها را لک کند. همین منبع میگوید اگر علائم پس از یک هفته بهتر نشد یا در هر زمان بدتر شد، با دندانپزشک یا پزشک تماس بگیرید. مدت دقیق را فقط تجویزکننده تعیین میکند.
چرا دوره را طبق دستور کامل کنیم؟
NHS توضیح میدهد که قطع زودهنگام دوره درمان ممکن است باعث بازگشت عفونت شود و اگر مطمئن نیستید مصرف را تا چه زمانی ادامه دهید، باید از دندانپزشک، پزشک یا داروساز بپرسید. بنابراین دوره را همانطور که تجویز شده دنبال کنید و هر تغییری را فقط با نظر تجویزکننده بدهید. در نتیجه، نه کوتاهتر و نه طولانیتر از مدت تعیینشده؛ هر دو تصمیم با تجویزکننده است.
آیا دهانشویه دندان را لک میکند؟
برخی دهانشویههای ضدعفونیکننده ممکن است لک ایجاد کنند. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید ستیلپیریدینیوم کلراید و کلرهگزیدین ممکن است لک قهوهای روی دندانها، زبان یا ترمیمها ایجاد کنند. NHS هم لک شدن دندان و خشکی دهان را از عوارض شایع درمانهای دندانی با کلرهگزیدین میداند.
آیا این لک دائمی است؟
NHS میگوید لک دندان و تغییر رنگ زبان ناشی از کلرهگزیدین دائمی نیست و با پایان مصرف برطرف میشود. همین منبع توصیه میکند در این مدت دندانها را منظم مسواک بزنید. اگر لک پس از پایان مصرف باقی ماند، آن را به دندانپزشک نشان دهید.
لک و ترمیمهای همرنگ دندان
انجمن دندانپزشکی آمریکا به لک شدن ترمیمهای همرنگ دندان با کلرهگزیدین هم اشاره میکند. اگر لمینت، کامپوزیت یا روکش در دندانهای جلو دارید و دندانپزشک دهانشویه ضدعفونیکننده تجویز کرده، این موضوع را با او مطرح کنید. درباره علتهای دیگر تغییر رنگ، راهنمای تغییر رنگ کامپوزیت را ببینید.
عوارض دیگر چیست؟
NHS از دیگر عوارض شایع درمانهای دندانی کلرهگزیدین، خشکی دهان و احساس سوزش، گزگز یا طعم عجیب کوتاهمدت در دهان را نام میبرد. انجمن دندانپزشکی آمریکا هم تغییر حس چشایی را ذکر میکند. اگر این عوارض ادامه داشت یا آزارتان داد، با دندانپزشک یا داروساز صحبت کنید.
نوع آرایشی و خوشبوکننده چه محدودیتی دارد؟
دهانشویه آرایشی فقط بوی دهان را موقتاً بهتر میکند. MouthHealthy میگوید این محلولها ممکن است بوی بد دهان را موقتاً کنترل کنند و طعم خوشایندی باقی بگذارند، اما خطر پوسیدگی یا بیماری لثه را کم نمیکنند. انجمن دندانپزشکی آمریکا هم میگوید این نوع محلول بر باکتریها یا ترکیبات بودار اثری ندارد و فقط بو را میپوشاند.
خطر پنهان پوشاندن بوی بد
اگر بوی بد دهان ماندگار است، پوشاندن مداوم آن با دهانشویه آرایشی ممکن است بررسی علت را به تأخیر بیندازد. NHS بیماری لثه، پوسیدگی، عفونت و خشکی دهان را از جمله علتهای بوی بد دهان میداند. در نتیجه، بوی بد ماندگار نیاز به معاینه دارد، نه فقط خوشبوکننده قویتر. علتها و مسیر بررسی آن را در راهنمای بوی بد دهان توضیح دادهایم.
چه زمانی نوع آرایشی مشکلی ندارد؟
برای احساس تازگی پس از غذاهای بودار یا پیش از یک قرار مهم، دهانشویه آرایشی میتواند کمک کند. NHS هم پس از خوراکیها و نوشیدنیهای بودار، قرص خوشبوکننده یا آدامس بدون قند را پیشنهاد میکند. فقط مراقب باشید جایگزین مسواک و نخ دندان نشود.
چه زمانی از دهانشویه استفاده کنیم؟
NHS میگوید دهانشویه، حتی نوع فلورایددار، را بلافاصله پس از مسواک به کار نبرید، زیرا فلوراید غلیظ خمیردندان را که روی دندانها مانده است میشوید. به جای آن، زمان دیگری مثل بعد از ناهار را انتخاب کنید. بنیاد سلامت دهان بریتانیا هم استفاده از محلول در زمانی جدا از مسواک را توصیه میکند، مگر آنکه تیم دندانپزشکی چیز دیگری بگوید.
دیدگاه انجمن دندانپزشکی آمریکا
انجمن دندانپزشکی آمریکا موضوع را کمی متفاوت بیان میکند. به گفته این منبع، اینکه دهانشویه پیش یا پس از مسواک استفاده شود ممکن است به سلیقه فرد بستگی داشته باشد، اما سازندگان ممکن است بسته به مواد تشکیلدهنده ترتیب خاصی توصیه کنند. برای مثال، برخی ترکیبات خمیردندان ممکن است اثر محلول فلورایددار را کاهش دهند.
جمعبندی این دو دیدگاه
وقتی منابع کمی متفاوتاند، پیروی از توصیه محتاطانهتر منطقی است. بنابراین، اگر دندانپزشک دستور خاصی نداده، دهانشویه را در زمانی جدا از مسواک، مثلاً بعد از ناهار، به کار ببرید. پس از مسواک هم خمیردندان را تف کنید و دهان را با آب یا محلول نشویید. درباره این نکته در راهنمای روش صحیح مسواک زدن بیشتر گفتهایم.
یک برنامه نمونه روزانه
اگر دندانپزشک شستوشو با فلوراید را پیشنهاد کرده و دستور دیگری نداده، یک برنامه ساده میتواند اینگونه باشد: صبح، مسواک با خمیردندان فلورایددار و تف کردن بدون آب کشیدن؛ پس از ناهار، شستوشو با محلول و پرهیز از خوردن و نوشیدن تا سی دقیقه؛ و آخر شب، تمیز کردن بین دندانها و سپس مسواک. این الگو با توصیههای NHS هماهنگ است، اما برنامه نهایی را با دندانپزشک تنظیم کنید.

روش استفاده درست از دهانشویه
روش استفاده از هر دهانشویه به نوع آن بستگی دارد و بنیاد سلامت دهان بریتانیا توصیه میکند همیشه دستور روی بطری را دنبال کنید. با این حال، چند اصل کلی برای بیشتر محلولها صدق میکند. مقدار دقیق و مدت چرخاندن در دهان را از برچسب محصول یا دستور دندانپزشک بخوانید.
مراحل کلی استفاده
- برچسب محصول یا دستور دندانپزشک را بخوانید و محدودیت سنی را بررسی کنید.
- زمانی جدا از مسواک انتخاب کنید، مگر آنکه دندانپزشک ترتیب دیگری گفته باشد.
- مقدار گفتهشده را در لیوان اندازهگیری بریزید و از بطری مستقیماً استفاده نکنید.
- دهانشویه را برای مدت توصیهشده در دهان بچرخانید.
- آن را بیرون بریزید و هرگز قورت ندهید.
- پس از نوع فلورایددار یا تجویزی، تا مدتی که منبع یا دندانپزشک گفته چیزی نخورید و ننوشید.
اشتباههای رایج در استفاده
یکی از اشتباهها استفاده از دهانشویه بلافاصله پس از مسواک یا مصرف بیش از مقدار توصیهشده است. گاهی هم محلول ضدعفونیکننده را هفتهها و ماهها بدون نظر دندانپزشک ادامه میدهند. همچنین نگهداری بطری در دسترس کودکان خطرناک است. این اشتباهها با کمی دقت قابل پیشگیریاند.
نگهداری بطری در خانه
دهانشویه را مانند هر محصول بهداشتی دیگری دور از دسترس کودکان نگه دارید. برخی محلولها الکل دارند و بلعیدن آنها برای کودکان خطرناک است. در بطری را پس از هر بار استفاده محکم ببندید و تاریخ مصرف را بررسی کنید.
الکل در ترکیب محصول و خشکی دهان
برخی دهانشویهها الکل دارند. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید چون الکل ممکن است خشککننده باشد، برای کسانی که خشکی دهان دارند منطقی است محلول بدون الکل توصیه شود. همین منبع میگوید چون کمبود بزاق خطر پوسیدگی را بالا میبرد، محلول فلورایددار ممکن است برای این افراد مفید باشد.
محصولات مرطوبکننده دهان
انجمن دندانپزشکی آمریکا به دهانشویههایی اشاره میکند که با موادی مانند آنزیمها یا مشتقات سلولز، ترکیب و احساس بزاق را تقلید میکنند و ممکن است علائم خشکی دهان را تسکین دهند. انتخاب این محصولات را با دندانپزشک یا داروساز انجام دهید.
علت خشکی دهان را جدی بگیرید
دهانشویه فقط علائم را کم میکند و علت خشکی دهان را درمان نمیکند. داروها، برخی بیماریها و تنفس دهانی از علتهای رایج آن هستند. علتها، اثر بر دندانها و راههای کاهش آن را در راهنمای خشکی دهان آوردهایم. داروی تجویزشده را هرگز به دلیل خشکی دهان خودسرانه قطع نکنید و با پزشک صحبت کنید.
نوع بدون الکل را چگونه بشناسیم؟
روی برچسب بسیاری از محصولات، الکلدار بودن یا نبودن ذکر میشود. اگر چنین عبارتی نمیبینید، فهرست مواد تشکیلدهنده را بخوانید یا از داروساز بپرسید. همچنین اگر داروهایی مصرف میکنید که دهان را خشک میکنند، این موضوع را هنگام انتخاب محصول با داروساز یا دندانپزشک در میان بگذارید.
آیا دهانشویه الکلدار خطر سرطان دهان دارد؟
بر اساس آنچه انجمن دندانپزشکی آمریکا گزارش میکند، یک مرور نظاممند و فراتحلیل اخیر ارتباطی میان استفاده از دهانشویه، استفاده از محلول الکلدار یا مقدار مصرف محلول با سرطان دهان پیدا نکرده است. این پرسش از آنجا مطرح شده که مصرف نوشیدنیهای الکلی و دخانیات از عوامل خطر شناختهشده سرطانهای سر و گردن هستند.
پس چرا بعضی افراد نوع بدون الکل را ترجیح میدهند؟
دلیلهای دیگری هم برای انتخاب نوع بدون الکل وجود دارد. برای مثال، کسانی که خشکی دهان دارند ممکن است با نوع الکلدار احساس خشکی بیشتری داشته باشند. برخی هم سوزش آن را نمیپسندند یا به دلایل شخصی از محصولات الکلدار پرهیز میکنند. برای کودکان هم، خطر بلعیدن نوع الکلدار مطرح است.
نشانههایی که باید بررسی شوند
هر زخم، لکه سفید یا قرمز یا تودهای در دهان که بهبود نمییابد، صرفنظر از نوع دهانشویهای که استفاده میکنید، باید توسط دندانپزشک یا پزشک بررسی شود. معاینه منظم دندانپزشکی فرصتی برای دیدن این تغییرات است.

آیا دهانشویه برای بوی بد دهان مؤثر است؟
بستگی به نوع آن دارد. دهانشویه آرایشی بوی بد را فقط موقتاً میپوشاند. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید محلولهای دارای مواد ضدمیکروب ممکن است برای کنترل طولانیتر بوی بد دهان مؤثر باشند. NHS هم در فهرست کارهای خانگی برای بوی بد دهان، امتحان کردن محلول یا خمیردندان ضدباکتری را آورده است.
مهمتر از دهانشویه چیست؟
NHS میگوید مطمئنترین راه برای پیشگیری از بوی بد دهان، تمیز نگه داشتن دندانها، زبان و دهان است. توصیههای این منبع عبارتاند از:
- مسواک زدن ملایم دندانها و لثهها دستکم دو بار در روز و به مدت دو دقیقه
- استفاده از خمیردندان فلورایددار
- تمیز کردن ملایم زبان روزی یک بار با زبانپاککن
- تمیز کردن بین دندانها با مسواک بیندندانی یا نخ، دستکم روزی یک بار
- تمیز نگه داشتن دندان مصنوعی و خارج کردن آن در شب
- معاینه منظم دندانپزشکی
چه زمانی بوی بد دهان نیاز به معاینه دارد؟
NHS میگوید اگر بوی بد دهان پس از چند هفته مراقبت در خانه برطرف نشد، یا لثههای دردناک، خونریزیدهنده یا متورم، درد دندان یا دندان لق دارید، یا با دندان مصنوعی مشکل دارید، به دندانپزشک مراجعه کنید. اگر پس از لمینت دچار بوی بد دهان شدهاید، راهنمای بوی بد دهان بعد از لمینت را هم ببینید.
شستوشو برای لثه خونریزیدهنده
بنیاد سلامت دهان بریتانیا میگوید لثه سالم نباید خونریزی کند و خونریزی معمولاً نشانه آن است که پلاک بهاندازه کافی برداشته نمیشود. به گفته همین منبع، اگر لثهها خونریزی دارند، دهانشویه فلورایدداری که اثر آن در کاهش پلاک بهطور بالینی ثابت شده، در کنار مسواک و تمیز کردن بین دندانها میتواند به سلامت لثه کمک کند.
اولویت با کدام است؟
با این حال، اولویت با اصلاح مسواک زدن و تمیز کردن بین دندانهاست، چون علت اصلی خونریزی پلاک است. دهانشویه فقط پشتیبان این کار است. اگر خونریزی با وجود مراقبت منظم ادامه دارد، یا همراه با تورم، درد یا لق شدن دندان است، آن را به دندانپزشک نشان دهید. علتها و مراحل بررسی آن را در راهنمای خونریزی لثه آوردهایم.
آیا محلول ضدعفونیکننده خونریزی را پنهان میکند؟
ممکن است دهانشویه التهاب را تا حدی کاهش دهد، اما اگر جرم زیر لثه یا بیماری لثه پیشرفته وجود داشته باشد، علت باقی میماند. در این حالت درمانهایی مانند جرمگیری دندان لازم است. به همین دلیل خونریزی ماندگار حتی با محلول هم باید بررسی شود.
کودکان از چه سنی میتوانند دهانشویه استفاده کنند؟
انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید دهانشویه برای کودکان زیر شش سال توصیه نمیشود، مگر به دستور دندانپزشک. دلیل آن این است که رفلکس بلع در این سن ممکن است کامل نباشد و کودک مقدار زیادی از محلول را ببلعد، که میتواند به حالت تهوع، استفراغ و مسمومیت ناشی از الکل برخی محلولها منجر شود.
کودکان بزرگتر
بنیاد سلامت دهان بریتانیا توصیههای خود درباره دهانشویه را برای کودکان بالای هفت سال و بزرگسالان بیان میکند. برای کودکان بزرگتر هم برچسب محصول، محدودیت سنی و دستور دندانپزشک ملاک است. انجمن دندانپزشکی آمریکا به مروری اشاره میکند که نشان داده استفاده منظم از محلول فلورایددار پوسیدگی را در کودکان کاهش داده است؛ با این حال، تصمیم درباره آن با دندانپزشک کودک است.
نگهداری ایمن در خانهای که کودک دارد
اگر در خانه کودک خردسال دارید، بطری را در کابینتی بالا و دور از دسترس نگه دارید و درِ آن را پس از هر بار استفاده محکم ببندید. انجمن دندانپزشکی آمریکا هشدار میدهد که بلعیدن مقدار زیاد ممکن است به تهوع، استفراغ و مسمومیت ناشی از الکل برخی محصولات منجر شود. همچنین محلول را در لیوان یا بطری نوشیدنی نریزید تا با نوشیدنی اشتباه گرفته نشود.
اگر کودک محلول را قورت داد
NHS درباره دهانشویه کلرهگزیدین میگوید اگر کودک آن را قورت داد، فوراً مشاوره پزشکی بگیرید. برای هر محلول دیگری هم، اگر کودک مقدار زیادی از آن را خورد یا حالش بد شد، فوراً با مرکز درمانی یا اورژانس تماس بگیرید و بسته محصول را همراه داشته باشید.

دهانشویه بعد از جراحی، کشیدن دندان و ایمپلنت
پس از جراحیهای دهان، استفاده از هر نوع دهانشویه فقط باید طبق دستور دندانپزشک باشد. در روزهای اول، لختهای در محل زخم تشکیل میشود که برای ترمیم اهمیت دارد. انجمن دندانپزشکی آمریکا توضیح میدهد که خشکی حفره دندان زمانی رخ میدهد که این لخته جابهجا شود. بنابراین شستوشوی شدید یا زودهنگام ممکن است مشکلساز باشد.
نقش محلول ضدعفونیکننده پس از کشیدن دندان
انجمن دندانپزشکی آمریکا به یک مرور نظاممند و فراتحلیل اخیر از شش کارآزمایی اشاره میکند که دهانشویه کلرهگزیدین را با دارونما مقایسه کرده و استفاده از آن پس از کشیدن دندان عقل را در کاهش خطر خشکی حفره دندان مؤثر یافته است؛ اما همان مرور نتوانسته روش مصرف مشخصی را توصیه کند. بنابراین اینکه آیا به محلول نیاز دارید، کدام نوع، از چه زمانی و چگونه، فقط تصمیم دندانپزشک است. راهنمای کشیدن دندان مراقبتهای این دوره را توضیح میدهد.
پس از جراحی ایمپلنت
پس از جراحی ایمپلنت هم دندانپزشک ممکن است دهانشویه خاصی تجویز کند یا شیوه شستوشوی ملایم را آموزش دهد. زمان شروع مسواک در ناحیه جراحی و نوع شستوشو را از دستورهای مکتوب او دنبال کنید. جزئیات این دوره در راهنمای مراقبت بعد از ایمپلنت آمده است.
نشانههایی که پس از جراحی فوریاند
خونریزیای که با فشار بند نمیآید، تورمی که رو به افزایش است یا در صورت و گردن پخش میشود، تب، دشواری در بلع یا تنفس، یا دردی که پس از چند روز بدتر میشود را با دهانشویه درمان نکنید. در این موارد فوراً با دندانپزشک یا مرکز اورژانس تماس بگیرید.
محصولات سفیدکننده دهان چه کاری میکنند؟
برخی دهانشویهها با ادعای سفید کردن دندان عرضه میشوند. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید محلولهای حاوی پراکسید ممکن است به کاهش لکهای سطحی کمک کنند. با این حال، همه تغییر رنگها سطحی نیستند و اینکه چنین محصولی برای شما مناسب است یا نه، به علت تغییر رنگ بستگی دارد.
پیش از انتخاب روش سفیدکردن
تغییر رنگ دندان علتهای مختلفی دارد؛ از لکهای سطحی ناشی از چای و قهوه تا تغییر رنگ درونی دندان. پیش از هر روش سفیدکننده، علت را با دندانپزشک بررسی کنید. گزینههای مختلف را در راهنمای بلیچینگ دندان و سفید کردن دندان در خانه مقایسه کردهایم.
لمینت و ترمیمهای همرنگ
مواد سفیدکننده رنگ لمینت، روکش یا کامپوزیت را تغییر نمیدهند. بنابراین اگر این ترمیمها را دارید، سفید شدن دندانهای طبیعی ممکن است اختلاف رنگ ایجاد کند. پیش از استفاده از هر محصول سفیدکننده، با دندانپزشک مشورت کنید.
مراقبت در کنار ایمپلنت، لمینت، ارتودنسی و دندان مصنوعی
برای کسانی که ایمپلنت، لمینت، براکت ارتودنسی یا دندان مصنوعی دارند، دهانشویه همچنان مکمل است و جای مسواک و تمیز کردن بین دندانها را نمیگیرد. اما نوع آن ممکن است اهمیت بیشتری داشته باشد. برای مثال، لکپذیری برخی محلولهای ضدعفونیکننده برای ترمیمهای همرنگ و اثر الکل بر خشکی دهان باید در نظر گرفته شود.
ایمپلنت
پلاک اطراف ایمپلنت هم ممکن است لثه و بافت اطراف را ملتهب کند. دندانپزشک ممکن است در دورههایی دهانشویه خاصی پیشنهاد کند. ابزارها و برنامه روزانه را در راهنمای بهداشت ایمپلنت دندان آوردهایم.
لمینت و کامپوزیت
برای لمینت و کامپوزیت، دهانشویهای انتخاب کنید که دندانپزشک تأیید کرده است. نکات انتخاب خمیردندان و محلول برای لمینت را در راهنمای مراقبت از لمینت دندان توضیح دادهایم.
ارتودنسی
براکتها جاهای بیشتری برای تجمع پلاک ایجاد میکنند. دندانپزشک ممکن است برای این دوره دهانشویه فلورایددار پیشنهاد کند. با این حال، تمیز کردن دقیق اطراف براکتها با مسواک و ابزار بیندندانی همچنان اصل کار است.
دندان مصنوعی
NHS مراقبت از دندان مصنوعی را از کاربردهای کلرهگزیدین ذکر میکند. اما روال اصلی تمیز کردن پروتز با مسواک مخصوص و محلولهای پاککننده است. جزئیات آن را در راهنمای مراقبت از دندان مصنوعی ببینید.

هنگام خرید به چه نکاتی توجه کنیم؟
مهمترین نکته این است که بدانید دهانشویه را برای چه هدفی میخواهید. MouthHealthy توصیه میکند درباره اینکه آیا به محلول نیاز دارید و کدام نوع با نیاز دندانی شما سازگار است، با دندانپزشک صحبت کنید. سپس روی برچسب، ماده مؤثر، کاربرد، الکلدار بودن و محدودیت سنی را بررسی کنید.
راهنمای انتخاب بر اساس هدف
| هدف شما | نوع رایج | نکته |
|---|---|---|
| پیشگیری از پوسیدگی | فلورایددار | جدا از مسواک |
| التهاب لثه | ضدپلاک یا ضدعفونیکننده | با نظر دندانپزشک |
| خشکی دهان | بدون الکل | علت را بررسی کنید |
| بوی بد موقت | آرایشی | علت ماندگار را بررسی کنید |
| پس از جراحی | فقط تجویزی | طبق دستور دندانپزشک |
چرا نام تجاری مهم نیست؟
آنچه اثر دهانشویه را تعیین میکند ماده مؤثر و روش استفاده است، نه نام تجاری یا تبلیغات. محلولی با ادعاهای متعدد ممکن است برای نیاز شما مناسب نباشد. بنابراین برچسب را بخوانید و در صورت تردید از داروساز یا دندانپزشک بپرسید.
سؤالهایی که میتوانید از دندانپزشک بپرسید
- آیا با وضعیت دندانها و لثهام به دهانشویه نیاز دارم؟
- کدام نوع برای من مناسب است و در چه زمانی از روز استفاده کنم؟
- اگر دهانشویه تجویزی است، تا چه زمانی مصرف کنم؟
- آیا این دهانشویه ممکن است لمینت یا ترمیمهای من را لک کند؟
- با توجه به خشکی دهان یا داروهایم، نوع بدون الکل بهتر است؟

باورهای نادرست درباره دهانشویه
باورهای نادرست درباره دهانشویه رایجاند و ممکن است باعث شوند افراد به آن بیش از حد تکیه کنند. در ادامه چند باور رایج را با آنچه منابع معتبر میگویند مقایسه میکنیم.
«هر چه سوزش بیشتر، اثر بیشتر»
منابع ما رابطهای میان شدت سوزش و میزان اثر دهانشویه مطرح نمیکنند. در واقع، NHS احساس سوزش یا گزگز کوتاهمدت را از عوارض شایع کلرهگزیدین میداند، نه نشانه اثر بیشتر. اگر سوزش آزارتان میدهد، نوع ملایمتر یا بدون الکل را با نظر دندانپزشک امتحان کنید.
«دهانشویه بعد از مسواک، دهان را تمیزتر میکند»
NHS خلاف این را میگوید: دهانشویه بلافاصله بعد از مسواک فلوراید غلیظ خمیردندان را میشوید. بنابراین بهتر است زمان دیگری از روز را برای آن انتخاب کنید.
«اگر دهانشویه بزنم، نخ دندان لازم نیست»
انجمن دندانپزشکی آمریکا و بنیاد سلامت دهان بریتانیا تأکید میکنند که دهانشویه جای مسواک و تمیز کردن بین دندانها را نمیگیرد. پلاک بین دندانها بهطور مکانیکی برداشته میشود.
«دهانشویه ضدعفونیکننده را میتوان همیشه مصرف کرد»
NHS میگوید کلرهگزیدین برای مصرف کوتاهمدت است و مصرف طولانیتر ممکن است دندانها را لک کند. مدت مصرف را فقط دندانپزشک تعیین میکند.
چه زمانی به جای دهانشویه باید به دندانپزشک مراجعه کرد؟
اگر بوی بد دهان پس از چند هفته مراقبت ادامه دارد، لثهها خونریزی میکنند یا متورم و دردناکاند، دندانی لق شده، دهان دائماً خشک است یا زخم و لکهای در دهان دارید که بهبود نمییابد، دهانشویه راهحل نیست و باید به دندانپزشک مراجعه کنید. NHS هم میگوید اگر دهان هنگام استفاده از کلرهگزیدین دردناک یا تحریک شد، با دندانپزشک، پزشک یا داروساز صحبت کنید.
زخمهای دهان و محلولهای تسکیندهنده
انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید برخی محلولها برای تسکین درد زخمهای دهان، مانند آفت، ساخته شدهاند؛ برخی بیحسکننده موضعی دارند و برخی لایهای محافظ روی زخم ایجاد میکنند. این محصولات فقط علامت را تسکین میدهند و علت را درمان نمیکنند. اگر زخمی بهبود نمییابد، مرتب تکرار میشود یا همراه با علائم دیگر است، آن را به دندانپزشک یا پزشک نشان دهید.
نشانههای واکنش حساسیتی شدید
NHS میگوید واکنش حساسیتی شدید به کلرهگزیدین بسیار نادر است، اما اگر لبها، دهان، گلو یا زبان ناگهان متورم شد، تنفس دشوار شد، گلو احساس تنگی داشت یا بلع سخت شد، فوراً با اورژانس تماس بگیرید. این علائم نیاز به درمان فوری دارند و نباید منتظر ماند.
پس از جراحی دهان
همانطور که گفتیم، خونریزیای که بند نمیآید، تورم رو به افزایش یا پخششونده، تب یا دشواری در بلع و تنفس پس از کشیدن دندان یا جراحی ایمپلنت، نیاز به مراجعه فوری دارد. برای آشنایی با این موقعیتها، راهنمای اورژانس دندانپزشکی را ببینید.
جمعبندی
دهانشویه میتواند برای برخی افراد مکمل مفیدی در بهداشت دهان باشد، اما جای مسواک زدن دو بار در روز و تمیز کردن روزانه بین دندانها را نمیگیرد. نوع فلورایددار به پیشگیری از پوسیدگی کمک میکند، نوع ضدعفونیکننده در کنار مسواک به کنترل پلاک و التهاب لثه کمک میکند و نوع آرایشی فقط بوی دهان را موقتاً بهتر میکند.
دهانشویه را بلافاصله بعد از مسواک به کار نبرید و زمان دیگری مثل بعد از ناهار را انتخاب کنید. در خشکی دهان نوع بدون الکل منطقیتر است. محلول برای کودکان زیر شش سال، مگر به دستور دندانپزشک، توصیه نمیشود. محلول تجویزی و هر نوع شستوشو پس از جراحی هم فقط طبق دستور دندانپزشک است.
این راهنما جایگزین معاینه نیست. اگر میخواهید بدانید آیا به دهانشویه نیاز دارید یا علت بوی بد دهان یا خونریزی لثه شما چیست، میتوانید از طریق مشاوره رایگان با ما در ارتباط باشید.
سؤالات متداول
آیا دهانشویه جای مسواک را میگیرد؟
خیر. انجمن دندانپزشکی آمریکا، NHS و بنیاد سلامت دهان بریتانیا همگی تأکید میکنند که دهانشویه جایگزین مسواک زدن دو بار در روز و تمیز کردن روزانه بین دندانها نیست. دهانشویه میتواند برای برخی افراد مکمل مفیدی باشد، اما پلاک چسبیده به دندان را بهتنهایی برنمیدارد.
دهانشویه را قبل از مسواک بزنیم یا بعد از آن؟
NHS میگوید دهانشویه، حتی نوع فلورایددار، را بلافاصله پس از مسواک به کار نبرید، چون فلوراید غلیظ خمیردندان را میشوید؛ زمان دیگری مثل بعد از ناهار را انتخاب کنید. بنیاد سلامت دهان بریتانیا هم استفاده در زمانی جدا از مسواک را توصیه میکند، مگر دندانپزشک چیز دیگری بگوید.
دهانشویه فلورایددار چه فایدهای دارد؟
NHS میگوید دهانشویه فلورایددار ممکن است به پیشگیری از پوسیدگی کمک کند. بنیاد سلامت دهان بریتانیا آن را برای افزایش فلوراید بزاق و محافظت بیشتر در کسانی که خطر پوسیدگی بالاتری دارند مفید میداند. پس از استفاده از آن، طبق توصیه NHS تا سی دقیقه چیزی نخورید و ننوشید.
آیا دهانشویه دندان را لک میکند؟
برخی دهانشویههای ضدعفونیکننده ممکن است این کار را بکنند. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید کلرهگزیدین و ستیلپیریدینیوم کلراید ممکن است لک قهوهای روی دندان، زبان یا ترمیمها ایجاد کنند. NHS لک ناشی از کلرهگزیدین را دائمی نمیداند و میگوید با پایان مصرف برطرف میشود. مدت مصرف را دندانپزشک تعیین کند.
دهانشویه الکلدار برای خشکی دهان مناسب است؟
انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید الکل ممکن است دهان را خشکتر کند و برای کسانی که خشکی دهان دارند، دهانشویه بدون الکل منطقیتر است. همین منبع دهانشویه فلورایددار را برای این افراد کمککننده میداند، چون کمبود بزاق خطر پوسیدگی را بالا میبرد. نوع مناسب را با دندانپزشک انتخاب کنید.
آیا دهانشویه بوی بد دهان را درمان میکند؟
دهانشویه آرایشی بوی بد را فقط موقتاً میپوشاند. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید دهانشویههای دارای ماده ضدمیکروب ممکن است کنترل طولانیتری داشته باشند. NHS هم استفاده از دهانشویه یا خمیردندان ضدباکتری را پیشنهاد میکند، اما تأکید دارد اگر بوی بد پس از چند هفته مراقبت ادامه داشت، به دندانپزشک مراجعه کنید.
کودکان از چه سنی میتوانند دهانشویه استفاده کنند؟
انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید دهانشویه برای کودکان زیر شش سال توصیه نمیشود، مگر به دستور دندانپزشک، چون ممکن است مقدار زیادی از آن را ببلعند. بنیاد سلامت دهان بریتانیا توصیههای دهانشویه را برای کودکان بالای هفت سال و بزرگسالان بیان میکند. همیشه برچسب و محدودیت سنی محصول را بخوانید.
بعد از کشیدن دندان میتوان دهانشویه زد؟
فقط طبق دستور دندانپزشک. پس از کشیدن دندان، لختهای در محل تشکیل میشود که برای ترمیم مهم است و جابهجا شدن آن ممکن است به خشکی حفره دندان منجر شود. دندانپزشک تعیین میکند آیا شستوشو لازم است، از چه زمانی، با چه محلولی و با چه شدتی.
آیا دهانشویه الکلدار خطر سرطان دهان دارد؟
انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید یک مرور نظاممند و فراتحلیل اخیر ارتباطی میان استفاده از دهانشویه، دهانشویه الکلدار یا مقدار مصرف آن با سرطان دهان پیدا نکرده است. با این حال، مصرف نوشیدنی الکلی و دخانیات از عوامل خطر شناختهشده سرطانهای سر و گردن هستند.
کدام دهانشویه برای لثههای خونریزیدهنده مناسب است؟
بنیاد سلامت دهان بریتانیا میگوید خونریزی لثه معمولاً نشانه برداشته نشدن کافی پلاک است و اگر لثهها خونریزی دارند، دهانشویه فلورایدداری که اثر آن در کاهش پلاک ثابت شده میتواند کمک کند. اما اول باید مسواک و تمیز کردن بین دندانها اصلاح شود و خونریزی ماندگار را دندانپزشک بررسی کند.
منابع و مطالعه بیشتر
- Mouthrinse (Mouthwash) American Dental Association
- Mouthwash MouthHealthy (American Dental Association)
- How to keep your teeth clean NHS
- Mouthwash for oral health Oral Health Foundation
- About chlorhexidine NHS
- How and when to use chlorhexidine NHS
- Side effects of chlorhexidine NHS
- Bad breath NHS
این منابع برای آگاهی عمومی معرفی شدهاند؛ تشخیص و تصمیم درمانی فقط پس از معاینه دندانپزشک انجام میشود.
دیدگاهها ۰
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفری باشید که تجربه یا پرسش خود را مینویسد.