عکس رادیولوژی دندان؛ انواع، میزان اشعه، ایمنی در بارداری و کودکان و نگهداری تصاویر

عکس رادیولوژی دندان تصویری از دندان‌ها و فک‌هاست که بخش‌هایی را نشان می‌دهد که در معاینه با چشم دیده نمی‌شوند؛ مثل پوسیدگی بین دندان‌ها، ریشه، استخوان فک و دندان‌های نهفته. مقدار اشعه آن بسیار کم است، اما چون اثر تابش در طول زمان جمع می‌شود، دندانپزشک فقط وقتی عکس می‌گیرد که برای تشخیص یا درمان لازم باشد.

در این راهنما انواع رادیوگرافی دندان، کاربرد هر کدام، اشعه به زبان ساده، روش‌هایی که مراکز برای کم نگه داشتن تابش به کار می‌برند، تغییر توصیه‌ها درباره روپوش سربی، بارداری، کودکان و نگهداری و اشتراک تصاویر را توضیح می‌دهیم. برای جزئیات تصویربرداری سه‌بعدی پیش از ایمپلنت، راهنمای سی تی اسکن ایمپلنت را ببینید.

عکس رادیولوژی دندان چیست و چگونه کار می‌کند؟

عکس رادیولوژی دندان با پرتو ایکس تصویری از دندان‌ها و استخوان فک می‌سازد. پرتو از بافت‌ها عبور می‌کند و روی فیلم یا گیرنده دیجیتال تصویر تشکیل می‌شود. ساختارهای متراکم مثل ترمیم‌های فلزی سفید دیده می‌شوند، فضاهای پر از هوا سیاه، و دندان و بافت‌ها در طیفی از خاکستری.

مدلاین‌پلاس، دانشنامه پزشکی کتابخانه ملی پزشکی آمریکا، توضیح می‌دهد که پرتو ایکس نوعی تابش الکترومغناطیسی پرانرژی است. تصاویر ممکن است روی فیلم ظاهر شوند یا به‌صورت دیجیتال روی رایانه دیده شوند. امروزه بسیاری از مراکز از روش دیجیتال استفاده می‌کنند.

رادیوگرافی، رادیولوژی و عکس دندان؛ یک چیز است؟

در گفت‌وگوی روزمره «عکس دندان»، «رادیوگرافی دندان» و «عکس رادیولوژی دندان» معمولاً به یک معنا به کار می‌روند. رادیولوژی رشته‌ای است که با تصویربرداری سروکار دارد و رادیوگرافی به خود تصویر گرفته‌شده با پرتو ایکس اشاره می‌کند. در این مقاله هر سه را برای یک مفهوم به کار برده‌ایم.

چرا عکس دندان جای معاینه را نمی‌گیرد؟

انجمن دندانپزشکی آمریکا در سیاست‌های رسمی خود تأکید می‌کند که تشخیص و طرح درمان را نمی‌توان فقط از روی رادیوگرافی تعیین کرد. یعنی عکس رادیولوژی دندان مکمل معاینه بالینی و شرح حال است. به همین دلیل، دندانپزشک ابتدا معاینه می‌کند و بعد تصمیم می‌گیرد چه تصویری لازم است.

ویژه خوانندگان لبخندنو

مشاوره تخصصی ایمپلنت رایگان

۵۰۰٬۰۰۰ تومان رایگان

• بررسی شرایط شما توسط دندانپزشک
• برآورد هزینه و روش درمان مناسب
• بدون هیچ تعهدی برای شروع درمان

فرصت ثبت‌نام این دوره: ۱۴۰۵/۰۷/۱۰

1. چند سؤال کوتاه
2. انتخاب شهر
3. تأیید شماره

دریافت مشاوره رایگان

حدود یک دقیقه · بدون ثبت‌نام · بدون هزینه

چرا دندانپزشک عکس رادیولوژی دندان درخواست می‌کند؟

دندانپزشک عکس رادیولوژی دندان را درخواست می‌کند تا آسیب‌ها و بیماری‌هایی را ببیند که در معاینه معمولی پیدا نیستند. انجمن دندانپزشکی آمریکا می‌گوید این تصاویر ممکن است سالم بودن دندان‌ها را تأیید کنند یا پوسیدگی تازه، دندان نهفته و مشکلات دیگر را نشان دهند. همچنین برای برنامه‌ریزی درمان و پیگیری بهبود به کار می‌روند.

کلیولند کلینیک فهرستی از مواردی را می‌آورد که رادیوگرافی دندان به پیدا کردن آن‌ها کمک می‌کند. این فهرست نشان می‌دهد چرا در برخی موقعیت‌ها، بدون تصویر نمی‌توان تصمیم درستی گرفت.

عکس دندان چه چیزهایی را نشان می‌دهد؟

بر اساس کلیولند کلینیک و مدلاین‌پلاس، این موارد از جمله یافته‌های رایج رادیوگرافی هستند:

• پوسیدگی، به‌ویژه بین دندان‌ها و زیر ترمیم‌های قدیمی؛
• تحلیل استخوان فک، مثلاً در بیماری لثه؛
• دندان‌های رویش‌نیافته یا نهفته؛
• آبسه و عفونت در نوک ریشه یا بین لثه و دندان؛
• کیست‌ها و برخی توده‌ها؛
• شکستگی فک؛
• تعداد، اندازه و جای دندان‌ها.

عکس دندان برای برنامه‌ریزی درمان

کلیولند کلینیک می‌گوید دندانپزشکان از عکس رادیولوژی دندان برای بررسی مناسب بودن فرد برای ایمپلنت، ارتودنسی یا دندان مصنوعی هم استفاده می‌کنند. همچنین پیگیری بهبود پس از پیوند استخوان یا درمان ریشه با مقایسه تصاویر انجام می‌شود.

پیدا کردن مشکل پیش از دیده شدن

مدلاین‌پلاس توضیح می‌دهد عکس دندان می‌تواند پوسیدگی را پیش از آنکه در معاینه دیده شود، نشان دهد. بنابراین گاهی تصویر به درمان ساده‌تر و زودتر کمک می‌کند.

عکس دندان پس از ضربه و آسیب

پس از ضربه به دهان، مثل زمین خوردن یا تصادف، دندانپزشک ممکن است برای بررسی ریشه، استخوان اطراف و شکستگی‌های پنهان تصویر بخواهد. نوع تصویر به محل و شدت آسیب بستگی دارد؛ گاهی عکس داخل‌دهانی کافی است و گاهی تصویر خارج‌دهانی یا سه‌بعدی لازم می‌شود. سازمان غذا و داروی آمریکا تشخیص آسیب‌های دندانی را از کاربردهای CBCT نام می‌برد. در آسیب‌های شدید سر و صورت، ابتدا به اورژانس مراجعه کنید.

انواع عکس رادیولوژی دندان کدام‌اند؟

انواع عکس رادیولوژی دندان به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند. در عکس‌های داخل‌دهانی، فیلم یا گیرنده داخل دهان قرار می‌گیرد و جزئیات چند دندان دیده می‌شود. در عکس‌های خارج‌دهانی، گیرنده بیرون دهان است و نمای وسیع‌تری از فک‌ها یا سر ثبت می‌شود. هر نوع به سؤال خاصی پاسخ می‌دهد.

کلیولند کلینیک و مدلاین‌پلاس این تقسیم‌بندی را آورده‌اند. جدول زیر خلاصه‌ای از رایج‌ترین انواع است:

عکس دیجیتال یا فیلم معمولی؟

بسیاری از مراکز امروز از گیرنده دیجیتال استفاده می‌کنند. مدلاین‌پلاس می‌گوید تابش در روش دیجیتال کمتر از روش‌های سنتی است. انجمن دندانپزشکی آمریکا هم استفاده از گیرنده دیجیتال به جای فیلم را از توصیه‌های کاهش تابش می‌داند. علاوه بر این، تصویر دیجیتال راحت‌تر ذخیره و به اشتراک گذاشته می‌شود.

عکس بایت‌وینگ چه چیزی را نشان می‌دهد؟

عکس بایت‌وینگ بخش تاج دندان‌های بالا و پایین را هم‌زمان نشان می‌دهد، در حالی که بیمار روی یک زبانه کوچک گاز می‌گیرد. کاربرد اصلی آن پیدا کردن پوسیدگی بین دندان‌هاست؛ جایی که در معاینه با چشم به‌سختی دیده می‌شود. کلیولند کلینیک می‌گوید این عکس پوسیدگی بین دندان‌ها و زیر خط لثه را نشان می‌دهد.

مدلاین‌پلاس اشاره می‌کند که بسیاری از دندانپزشکان عکس بایت‌وینگ را به‌طور دوره‌ای برای پیدا کردن پوسیدگی‌های اولیه بین دندان‌ها می‌گیرند. البته فاصله این تصاویر به خطر پوسیدگی هر فرد بستگی دارد و برای همه یکسان نیست.

چه کسانی بیشتر به بایت‌وینگ نیاز دارند؟

کسانی که پوسیدگی مکرر، ترمیم‌های زیاد یا رژیم غذایی پرقند دارند، معمولاً بیشتر از دیگران به این تصویر نیاز پیدا می‌کنند. در مقابل، فردی که سال‌ها پوسیدگی نداشته، ممکن است فاصله طولانی‌تری داشته باشد.

بایت‌وینگ چه چیزی را نشان نمی‌دهد؟

این عکس بیشتر تاج دندان و بخش بالایی استخوان را نشان می‌دهد و نوک ریشه در آن دیده نمی‌شود. بنابراین برای بررسی عفونت نوک ریشه، معمولاً عکس پری‌اپیکال لازم است.

عکس پری‌اپیکال یا تک‌دندان برای چیست؟

عکس پری‌اپیکال یک یا دو دندان را به‌طور کامل، از تاج تا نوک ریشه، نشان می‌دهد. این تصویر برای بررسی ریشه، استخوان اطراف آن، عفونت نوک ریشه و تحلیل استخوان کاربرد دارد. کلیولند کلینیک می‌گوید عکس پری‌اپیکال بیماری لثه، تحلیل استخوان و پوسیدگی نزدیک ریشه را نشان می‌دهد.

این همان تصویری است که معمولاً هنگام درد یک دندان، پیش و حین درمان ریشه، یا برای کنترل یک ایمپلنت گرفته می‌شود. در ایران به آن «عکس تک‌دندان» یا «عکس پری» هم گفته می‌شود.

عکس پری‌اپیکال در درمان ریشه

در درمان ریشه، دندانپزشک ممکن است چند عکس پری‌اپیکال بگیرد؛ پیش از شروع، برای بررسی طول کانال‌ها و پس از پایان. این تصاویر بخشی از ایمنی و کیفیت درمان‌اند. اگر نگران تعداد آن‌ها هستید، دلیل هر کدام را بپرسید.

عکس پری‌اپیکال در کنترل ایمپلنت

پس از کاشت ایمپلنت، تصاویر پری‌اپیکال در زمان‌های مختلف کمک می‌کنند سطح استخوان اطراف آن مقایسه شود. این مقایسه فقط وقتی ممکن است که تصاویر قبلی در دسترس باشند.

عکس پانورامیک یا OPG چه کاربردی دارد و چه محدودیتی؟

عکس پانورامیک، که در ایران اغلب «OPG» گفته می‌شود، در یک تصویر هر دو فک، همه دندان‌ها و بخشی از ساختارهای اطراف را نشان می‌دهد. مدلاین‌پلاس می‌گوید از آن برای برنامه‌ریزی ایمپلنت، بررسی دندان‌های عقل نهفته و مشکلات فک استفاده می‌شود. اما برای پیدا کردن پوسیدگی، جز در موارد پیشرفته، روش مناسبی نیست.

در عکس پانورامیک، دستگاه دور سر می‌چرخد و بیمار معمولاً ایستاده یا نشسته است. کلیولند کلینیک می‌گوید این تصویر کل دهان، از جمله دندان‌ها، فک‌ها، اعصاب، سینوس‌ها و استخوان را نشان می‌دهد.

چه زمانی پانورامیک مفید است؟

• در اولین مراجعه برای دید کلی، اگر دندانپزشک لازم بداند؛
• بررسی دندان‌های عقل و دندان‌های نهفته؛
• برنامه‌ریزی اولیه ایمپلنت، ارتودنسی یا دندان مصنوعی؛
• بررسی آسیب یا مشکلات فک.

محدودیت‌های پانورامیک

تصویر پانورامیک دوبعدی است و جزئیات کوچک، مثل پوسیدگی‌های اولیه بین دندان‌ها، در آن به خوبی عکس‌های داخل‌دهانی دیده نمی‌شوند. همچنین اندازه‌ها در آن ممکن است کمی تغییر کرده دیده شوند. به همین دلیل، برای تصمیم‌های دقیق، گاهی عکس داخل‌دهانی یا CBCT هم لازم است. تفاوت پانورامیک و CBCT برای ایمپلنت را در سی تی اسکن ایمپلنت بخوانید.

عکس اکلوزال و سفالومتری در چه مواردی گرفته می‌شوند؟

این دو نوع تصویر کمتر از انواع دیگر گرفته می‌شوند، اما در موقعیت‌های خاص کاربرد دارند. شناختن آن‌ها کمک می‌کند اگر دندانپزشک یکی از آن‌ها را درخواست کرد، بدانید برای چیست.

عکس اکلوزال

در عکس اکلوزال، فیلم یا گیرنده روی سطح جونده دندان‌ها قرار می‌گیرد و همه دندان‌های بالا یا پایین در یک تصویر ثبت می‌شوند. کلیولند کلینیک می‌گوید این تصویر مشکلات زیر زبان یا سقف دهان، مثل دندان نهفته یا شکستگی فک را نشان می‌دهد.

عکس سفالومتری

سفالومتری نمای کناری سر و صورت است و رابطه فک‌ها با یکدیگر و با سایر ساختارها را نشان می‌دهد. کلیولند کلینیک آن را بیشتر در برنامه‌ریزی ارتودنسی کاربردی می‌داند. مدلاین‌پلاس می‌گوید این تصویر برای بررسی مشکلات راه هوایی هم کمک می‌کند. در این نوع و در CBCT، معمولاً نیازی به گاز گرفتن قطعه‌ای در دهان نیست.

CBCT دندان چه تفاوتی با عکس‌های دوبعدی دارد؟

CBCT یا سی‌تی‌اسکن با پرتو مخروطی، تصویری سه‌بعدی از دندان‌ها، فک‌ها، اعصاب و سینوس‌ها می‌سازد، در حالی که عکس‌های معمولی دوبعدی‌اند. سازمان غذا و داروی آمریکا می‌گوید تابش CBCT دندان معمولاً از سی‌تی‌اسکن‌های پزشکی کمتر است، اما از عکس‌های معمولی دندان بیشتر است. بنابراین فقط وقتی توصیه می‌شود که عکس‌های دوبعدی کافی نباشند.

سازمان غذا و داروی آمریکا کاربردهای CBCT را شامل برنامه‌ریزی ایمپلنت، بررسی دندان‌های غیرطبیعی، ارزیابی فک و صورت، تشخیص در درمان ریشه و آسیب‌های دندانی می‌داند. انجمن دندانپزشکی آمریکا هم توصیه می‌کند CBCT فقط زمانی به کار رود که گزینه‌های کم‌تابش‌تر اطلاعات لازم را ندهند.

چرا CBCT را جداگانه توضیح داده‌ایم؟

جزئیات CBCT، از «میدان دید» تا خواندن گزارش و نقش آن در ایمپلنت، در راهنمای سی تی اسکن ایمپلنت آمده است. در این مقاله فقط جایگاه آن را در کنار انواع دیگر عکس رادیولوژی دندان و از نگاه ایمنی بررسی می‌کنیم.

پرسشی که پیش از CBCT ارزش طرح دارد

سازمان غذا و داروی آمریکا به بیماران پیشنهاد می‌کند بپرسند آیا این تصویر لازم است و آیا آزمون جایگزینی با تابش کمتر یا بدون تابش وجود دارد که همان اطلاعات را بدهد. این پرسش نشانه بی‌اعتمادی نیست؛ بخشی از تصمیم‌گیری مشترک است.

عکس رادیولوژی دندان چقدر اشعه دارد؟

عکس رادیولوژی دندان مقدار بسیار کمی اشعه دارد و انجمن دندانپزشکی آمریکا احتمال اثر زیان‌بار آن را بسیار کم می‌داند. به گفته همین انجمن، تصویربرداری دندان سهم کوچکی از کل تابشی دارد که مردم از منابع طبیعی و مصنوعی دریافت می‌کنند و مقدار تابش آن با پیشرفت فناوری نسبت به گذشته کمتر شده است.

انجمن دندانپزشکی آمریکا برای روشن کردن این موضوع می‌گوید تصویربرداری دندان کمتر از یک درصد از کل تابش جمعی سالانه ناشی از تصویربرداری پزشکی را تشکیل می‌دهد. کلیولند کلینیک هم تابش یک مجموعه کامل از عکس‌های دندان را با تابشی مقایسه می‌کند که از منابع طبیعی محیط و پرواز در ارتفاع بالا دریافت می‌شود.

پس چرا احتیاط می‌شود؟

با وجود کم بودن مقدار تابش، انجمن دندانپزشکی آمریکا تأکید می‌کند که اثر پرتو ایکس از منابع گوناگون در طول زمان جمع می‌شود. همچنین مدلاین‌پلاس می‌گوید هیچ‌کس نباید بیش از حد لازم تابش دریافت کند. بنابراین هدف، نترسیدن از عکس لازم و پرهیز از عکس غیرلازم است.

تفاوت انواع تصاویر از نظر تابش

به‌طور کلی، عکس‌های داخل‌دهانی معمولاً تابش کمتری دارند و CBCT از عکس‌های معمولی دندان تابش بیشتری دارد. انجمن دندانپزشکی آمریکا CBCT را بزرگ‌ترین منبع منفرد تابش تشخیصی در دندانپزشکی می‌داند. مقدار دقیق هر تصویر به دستگاه، تنظیمات و اندازه ناحیه تصویربرداری بستگی دارد.

اصل «تا حد معقول کم» در رادیولوژی دندان یعنی چه؟

این اصل، که با نام اختصاری ALARA شناخته می‌شود، یعنی هر عکس رادیولوژی دندان باید با فایده‌اش توجیه شود و تابش لازم تا حدی که به‌طور معقول ممکن است پایین نگه داشته شود. انجمن دندانپزشکی آمریکا این اصل را مبنای ایمنی تصویربرداری دندان می‌داند و سازمان غذا و داروی آمریکا هم آن را برای تنظیم دستگاه‌ها توصیه می‌کند.

توجیه؛ آیا این عکس لازم است؟

بخش اول، توجیه است. سازمان غذا و داروی آمریکا از دندانپزشکان می‌خواهد بررسی کنند آیا تصویر برای پاسخ به یک سؤال بالینی لازم است، آیا آزمون جایگزین با تابش کمتر وجود دارد و آیا تصاویر قبلی بیمار تکرار را غیرضروری می‌کند.

بهینه‌سازی؛ کمترین تابش برای تصویر کافی

بخش دوم، بهینه‌سازی است؛ یعنی تنظیمات دستگاه طوری انتخاب شود که کمترین تابش، تصویری با کیفیت کافی برای تشخیص بدهد. سازمان غذا و داروی آمریکا می‌گوید این تنظیمات باید بر اساس دلیل تصویربرداری، اندازه بیمار و ناحیه مورد نظر انتخاب شوند و دستگاه به‌طور منظم نگهداری و آزمایش شود.

گفت‌وگو با بیمار

انجمن دندانپزشکی آمریکا تشویق می‌کند دندانپزشک و بیمار درباره نیاز به تصویر گفت‌وگو کنند و با هم تصمیم بگیرند. پس پرسیدن «چرا این عکس لازم است؟» حق شما و بخشی از رضایت آگاهانه در دندانپزشکی است.

هر چند وقت یک بار عکس رادیولوژی دندان لازم است؟

برای عکس رادیولوژی دندان فاصله ثابتی که برای همه درست باشد وجود ندارد. انجمن دندانپزشکی آمریکا می‌گوید تعداد دفعات به سلامت فعلی دهان، سن، خطر بیماری و نشانه‌های موجود بستگی دارد. بر اساس توصیه‌های این انجمن، لازم نیست در هر مراجعه عکس گرفته شود؛ تصویر فقط وقتی گرفته می‌شود که اطلاعات لازم را بدهد. بخش‌های دیگر معاینه دوره‌ای را در راهنمای چکاپ دندانپزشکی آورده‌ایم.

به نوشته صفحه رادیوگرافی انجمن دندانپزشکی آمریکا، این انجمن و آکادمی رادیولوژی دهان، فک و صورت آمریکا در سال ۲۰۲۶ توصیه‌های به‌روزشده‌ای برای انتخاب بیماران برای تصاویر دوبعدی و CBCT منتشر کرده‌اند. این توصیه‌ها بر معاینه بالینی کامل پیش از گرفتن تصویر تأکید دارند تا معلوم شود تصویر برای تشخیص و درمان لازم است یا نه.

بیمار تازه

انجمن دندانپزشکی آمریکا می‌گوید اگر بیمار تازه هستید، دندانپزشک ممکن است برای شناخت وضعیت فعلی و داشتن مبنای مقایسه، عکس پیشنهاد کند. اما اگر دندانپزشک قبلی تصاویری از شما دارد، دندانپزشک جدید ممکن است به جای عکس تازه، نسخه آن‌ها را بخواهد.

خطر بیشتر، تصویر بیشتر

کسی که پوسیدگی مکرر، بیماری لثه یا درمان‌های گسترده دارد، ممکن است بیشتر به عکس نیاز داشته باشد. در مقابل، فردی با دندان‌ها و لثه سالم معمولاً کمتر نیاز دارد. کلیولند کلینیک هم همین الگو را توضیح می‌دهد.

غربالگری بدون معاینه

سایت آموزشی انجمن دندانپزشکی آمریکا می‌گوید دندانپزشک ابتدا سابقه شما را مرور و دهانتان را معاینه می‌کند تا تصمیم بگیرد عکس لازم است یا نه. پس اگر در مرکزی پیش از دیدن دندانپزشک عکس می‌گیرند، بپرسید دلیلش چیست.

دندانپزشک چگونه تابش عکس دندان را کم نگه می‌دارد؟

مراکز درمانی با چند روش تابش را کم نگه می‌دارند: گرفتن عکس فقط بر اساس نیاز بالینی، استفاده از تصاویر قبلی در صورت امکان، استفاده از گیرنده دیجیتال، محدود کردن اندازه پرتو به ناحیه لازم، قرار دادن درست بیمار تا تصویر از همان بار اول خوب باشد، و استفاده از CBCT فقط وقتی گزینه‌های کم‌تابش‌تر کافی نیستند.

این روش‌ها را انجمن دندانپزشکی آمریکا در توصیه‌های ایمنی خود فهرست کرده است. بیشتر آن‌ها به تجهیزات و آموزش کارکنان مربوط است، اما شما هم می‌توانید نقش داشته باشید.

محدود کردن پرتو

انجمن دندانپزشکی آمریکا روشی به نام محدودسازی مستطیلی را توصیه می‌کند؛ یعنی پرتو فقط به اندازه ناحیه‌ای که باید دیده شود باز می‌شود. این روش ساده، بخش‌هایی را که لازم نیست دیده شوند از مسیر پرتو دور نگه می‌دارد.

قرار گرفتن درست بیمار

انجمن دندانپزشکی آمریکا می‌گوید تیم درمان مطمئن می‌شود بیمار درست قرار گرفته و پرتو روی ناحیه مورد نظر متمرکز است. تصویر خوب در بار اول یعنی نیاز کمتر به تکرار.

تجهیزات و نگهداری

انجمن دندانپزشکی آمریکا به پدیده‌ای اشاره می‌کند که در آن ممکن است برای کم کردن نویز تصویر دیجیتال، تابش بیشتر از لازم تنظیم شود. سازندگان ابزارهایی برای جلوگیری از آن طراحی می‌کنند. همچنین سازمان غذا و داروی آمریکا نگهداری و آزمایش منظم دستگاه‌ها را توصیه می‌کند. هنگام انتخاب کلینیک دندانپزشکی می‌توانید درباره نوع تجهیزات تصویربرداری بپرسید.

نقش شما

• عکس‌های اخیر را همراه ببرید یا نام مرکز قبلی را بگویید؛
• بارداری یا احتمال آن را اطلاع دهید؛
• هنگام تصویربرداری بی‌حرکت بمانید؛
• اگر دلیل تصویر را نمی‌دانید، بپرسید.

آیا پوشیدن روپوش سربی و محافظ تیروئید هنوز لازم است؟

توصیه‌ها در این زمینه تغییر کرده است. گزارش سال ۲۰۲۴ گروه کارشناسان انجمن دندانپزشکی آمریکا دیگر محافظ تیروئید را برای هیچ‌یک از تصویربرداری‌های دندانپزشکی توصیه نمی‌کند. سایت آموزشی همین انجمن می‌گوید پوشش شکم و تیروئید برای بیماران در هر سن و وضعیتی، از جمله بارداری، دیگر لازم نیست.

دلیل این تغییر، به گفته انجمن دندانپزشکی آمریکا، این است که روپوش سربی و محافظ تیروئید ممکن است جلوی پرتو اصلی را بگیرند و در نتیجه عکس دوباره لازم شود. به جای آن، محدود کردن پرتو، قرار گرفتن درست بیمار و روش‌های کاهش تابش محافظت مؤثرتری فراهم می‌کنند.

چرا هنوز در برخی مراکز روپوش سربی می‌بینید؟

انجمن دندانپزشکی آمریکا خودش اشاره می‌کند که ممکن است برخی مراکز به دلیل مقررات محلی هنوز از محافظ استفاده کنند. علاوه بر این، برخی منابع آموزشی قدیمی‌تر یا عمومی هنوز از قرار دادن روپوش سربی سخن می‌گویند. بنابراین دیدن یا ندیدن روپوش سربی به‌تنهایی نشانه کیفیت بالا یا پایین مرکز نیست.

اگر نگران هستید

اگر درباره استفاده یا عدم استفاده از محافظ سؤال دارید، آن را با دندانپزشک یا کارشناس تصویربرداری مطرح کنید. توضیح آن‌ها درباره روش‌های کاهش تابش در همان مرکز، پاسخ دقیق‌تری از یک قاعده کلی به شما می‌دهد.

عکس رادیولوژی دندان در بارداری و شیردهی

اگر باردار هستید یا احتمال بارداری دارید، پیش از عکس رادیولوژی دندان حتماً به دندانپزشک بگویید. سایت آموزشی انجمن دندانپزشکی آمریکا به نقل از کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا می‌گوید عکس دندان در بارداری ایمن است، زیرا تابش آن بسیار کم است و تیم درمان با قرار دادن درست بیمار و تمرکز پرتو، تابش را کم نگه می‌دارد.

با این حال، منابع دیگر لحن محتاطانه‌تری دارند. مدلاین‌پلاس می‌گوید در بارداری عکس نباید گرفته شود مگر آنکه لازم باشد. کلیولند کلینیک هم می‌گوید عکس دندان در بارداری عموماً ایمن دانسته می‌شود، اما بیشتر دندانپزشکان جز در صورت ضرورت از آن پرهیز می‌کنند. مدلاین‌پلاس نیز تأکید می‌کند اگر ممکن است باردار باشید، به دندانپزشک بگویید.

در عمل چه کنید؟

1. بارداری یا احتمال آن را پیش از هر تصویربرداری اعلام کنید.
2. بپرسید آیا این تصویر برای درمان فعلی لازم است یا می‌توان آن را تا پس از زایمان عقب انداخت.
3. اگر مشکل فوری مثل درد شدید، تورم یا عفونت دارید، درمان را به دلیل نگرانی از عکس عقب نیندازید.
4. تصمیم را با دندانپزشک و در صورت نیاز با پزشک خود بگیرید.

شیردهی و تلاش برای بارداری

سایت آموزشی انجمن دندانپزشکی آمریکا می‌گوید لازم نیست عکس دندان به دلیل تلاش برای بارداری یا شیردهی به تعویق بیفتد. نکته‌های بیشتر درباره درمان‌های دندانپزشکی در این دوره را در ایمپلنت در بارداری آورده‌ایم.

عکس رادیولوژی دندان برای کودکان و نوجوانان

کودکان ممکن است گاهی بیشتر از بزرگسالان به عکس رادیولوژی دندان نیاز داشته باشند، زیرا دندان‌ها و فک‌هایشان در حال رشد است. از سوی دیگر، سازمان غذا و داروی آمریکا می‌گوید نگرانی درباره تابش در افراد جوان‌تر بیشتر است، زیرا به اشعه حساس‌ترند و زمان بیشتری برای بروز اثرات احتمالی دارند. بنابراین تصویر باید دقیقاً متناسب با نیاز باشد.

انجمن دندانپزشکی آمریکا به کارزاری بین‌المللی پیوسته که هدفش «کودک‌اندازه کردن» تصویربرداری است. توصیه‌های این کارزار شامل انتخاب تصویر بر اساس نیاز فردی، نه به‌طور معمول؛ استفاده از سریع‌ترین گیرنده؛ استفاده از CBCT فقط در صورت لزوم؛ محدود کردن پرتو به ناحیه مورد نظر و تنظیم زمان تابش متناسب با کودک است.

پرسش‌های والدین

سازمان غذا و داروی آمریکا پیشنهاد می‌کند والدین:

• درباره فایده و خطر تصویر با دندانپزشک صحبت کنند؛
• بپرسند آیا آزمون جایگزین با تابش کمتر وجود دارد؛
• بپرسند آیا مرکز از تنظیمات متناسب با اندازه کودک استفاده می‌کند؛
• سابقه تصویربرداری‌های کودک را نگه دارند.

همکاری کودک

برای کودکان، بی‌حرکت ماندن و گاز گرفتن زبانه ممکن است سخت باشد. توضیح ساده پیش از جلسه و حضور آرام والدین کمک می‌کند تصویر از بار اول خوب شود و تکرار لازم نشود. اگر کودک از دندانپزشکی می‌ترسد، نکته‌های مقاله ترس از دندانپزشکی ممکن است مفید باشد.

دندان‌های عقل در نوجوانی

مدلاین‌پلاس بررسی دندان‌های عقل نهفته را از کاربردهای عکس پانورامیک می‌داند. در نوجوانی، این تصویر ممکن است جای دندان‌های عقل و فضای موجود برای رویش آن‌ها را نشان دهد. البته تصمیم درباره زمان گرفتن تصویر و هر اقدام بعدی با معاینه و بر اساس نشانه‌ها گرفته می‌شود، نه فقط به خاطر سن.

عکس رادیولوژی دندان چگونه گرفته می‌شود؟

گرفتن عکس رادیولوژی دندان معمولاً کوتاه است و خود پرتو ایکس دردی ندارد. مدلاین‌پلاس می‌گوید آمادگی خاصی لازم نیست، جز برداشتن اشیای فلزی از ناحیه تصویربرداری. در عکس‌های داخل‌دهانی، گیرنده کوچکی در دهان قرار می‌گیرد و در پانورامیک و CBCT، دستگاه دور سر می‌چرخد و باید بی‌حرکت بمانید.

مراحل معمول

1. دندانپزشک پس از معاینه دلیل و نوع تصویر را توضیح می‌دهد.
2. اگر باردار هستید یا احتمال آن را می‌دهید، اعلام می‌کنید.
3. گوشواره، عینک، گیره مو، پروتز متحرک و اشیای فلزی را از ناحیه برمی‌دارید.
4. کارشناس شما را در جای درست قرار می‌دهد.
5. در عکس داخل‌دهانی، گیرنده را با گاز گرفتن نگه می‌دارید؛ در پانورامیک، روی زبانه گاز می‌گیرید و ثابت می‌مانید.
6. تصویر گرفته می‌شود و کیفیت آن بررسی می‌شود.

اگر هنگام عکس حالت تهوع دارید

مدلاین‌پلاس می‌گوید گاز گرفتن گیرنده در برخی افراد حالت تهوع ایجاد می‌کند و نفس کشیدن آرام و عمیق از راه بینی معمولاً به برطرف شدن این حس کمک می‌کند. اگر این مشکل را دارید، پیش از شروع به کارشناس بگویید تا با حوصله بیشتری کار کند.

پس از عکس

پس از عکس رادیولوژی دندان مراقبت خاصی لازم نیست و می‌توانید فعالیت عادی را ادامه دهید. نتیجه را دندانپزشک برایتان توضیح می‌دهد.

اگر ترمیم فلزی، ایمپلنت یا ارتودنسی ثابت دارید

مدلاین‌پلاس توضیح می‌دهد ساختارهای متراکم مثل ترمیم‌های فلزی بیشتر پرتو را جذب می‌کنند و در تصویر سفید دیده می‌شوند. این موضوع طبیعی است، اما گاهی جزئیات زیر یا کنار ترمیم را پنهان می‌کند. پس اگر ایمپلنت، روکش فلزی، براکت ارتودنسی یا پروتز متحرک دارید، به کارشناس بگویید. پروتز متحرک معمولاً پیش از عکس بیرون آورده می‌شود، مگر آنکه دندانپزشک خلاف آن را بخواهد.

آیا می‌توان عکس رادیولوژی دندان را قبول نکرد؟

بله. کلیولند کلینیک می‌گوید شما حق دارید عکس دندان را نپذیرید، اما بسیاری از دندانپزشکان بدون آن درمان را پیش نمی‌برند. در عمل، برخی تشخیص‌ها، مثل وضعیت ریشه یا استخوان، بدون تصویر دشوار است و درمان بدون آن ممکن است ایمن نباشد. بهتر است نگرانی خود را مطرح کنید و دلیل را بپرسید.

گفت‌وگو معمولاً راه بهتری از رد کردن است. دندانپزشک می‌تواند توضیح دهد چه سؤالی با این تصویر پاسخ داده می‌شود، چه گزینه‌هایی وجود دارد و اگر تصویر گرفته نشود چه اطلاعاتی از دست می‌رود.

پرسش‌هایی که به تصمیم کمک می‌کنند

• این تصویر چه سؤالی را پاسخ می‌دهد؟
• آیا تصویر قبلی من کافی است؟
• آیا نوع دیگری با تابش کمتر همان اطلاعات را می‌دهد؟
• اگر این تصویر را نگیرم، درمان چه تغییری می‌کند؟

وقتی درمان فوری است

در موقعیت‌هایی مثل درد شدید، تورم یا آسیب به دندان، عکس ممکن است برای تشخیص فوری لازم باشد. نگرانی از اشعه نباید درمان یک مشکل جدی را به تأخیر بیندازد. اگر تورم صورت در حال گسترش است یا تنفس و بلع سخت شده، بدون معطلی به اورژانس بیمارستان مراجعه کنید.

تصاویر قبلی را چگونه نگه داریم و به دندانپزشک جدید بدهیم؟

نسخه عکس رادیولوژی دندان را از مرکزی که آن را گرفته درخواست کنید و همراه با تاریخ، نوع تصویر و نام مرکز نگه دارید. انجمن دندانپزشکی آمریکا می‌گوید دندانپزشک جدید ممکن است به جای تصویر تازه، نسخه تصاویر قبلی را بخواهد و پیشنهاد می‌کند از هر دو دندانپزشک برای انتقال تصاویر کمک بخواهید.

سازمان غذا و داروی آمریکا هم توصیه می‌کند بیماران و والدین سابقه تصویربرداری‌های پزشکی خانواده را ثبت کنند تا هنگام درخواست تصویر جدید، پزشک یا دندانپزشک بتواند آن را در نظر بگیرد.

چه چیزی را نگه دارید؟

فایل اصلی بهتر از عکس گوشی است

عکس گرفتن با گوشی از روی صفحه نمایش یا فیلم، جزئیات را از دست می‌دهد. اگر ممکن است، فایل دیجیتال اصلی یا نسخه کامل را بگیرید. برای CBCT، فایل سه‌بعدی و نرم‌افزار نمایش آن مهم است، نه فقط چند برش چاپی.

حریم خصوصی

تصاویر دندان بخشی از اطلاعات پزشکی شماست. آن‌ها را فقط برای مراکز درمانی که به آن‌ها مراجعه می‌کنید بفرستید و در فضاهای عمومی منتشر نکنید.

یک نمونه ساده از ثبت سابقه تصویربرداری

لازم نیست سابقه‌نویسی پیچیده باشد. یک یادداشت ساده در گوشی یا دفترچه کافی است که برای هر تصویر این موارد را داشته باشد: تاریخ، نوع تصویر (مثلاً پانورامیک یا تک‌دندان)، ناحیه یا شماره دندان، نام مرکز و دلیل آن. برای مثال: «پانورامیک، کل دهان، برای بررسی اولیه پیش از ایمپلنت». این یادداشت کمک می‌کند هنگام مراجعه به مرکز جدید، دقیق بگویید آخرین بار چه تصویری و چه زمانی گرفته‌اید.

استفاده از عکس‌های دندان برای نظر دوم و پرونده ایمپلنت

تصاویر قبلی یکی از مهم‌ترین مدارک هنگام گرفتن نظر دوم است. وقتی دندانپزشک دوم همان تصاویری را می‌بیند که طرح درمان اول بر پایه آن‌ها نوشته شده، مقایسه منصفانه‌تر می‌شود و گاهی نیاز به تصویر تکراری کمتر می‌شود. البته اگر تصویر قدیمی یا ناقص باشد، ممکن است تصویر تازه لازم شود.

روش گرفتن نظر دوم، مدارک لازم و سؤال‌های مشترک را در راهنمای نظر دوم دندانپزشکی توضیح داده‌ایم. در آنجا هم تأکید کرده‌ایم که فایل اصلی تصویر از عکس گوشی مفیدتر است.

پرونده ایمپلنت

اگر ایمپلنت دارید، تصاویر پس از کاشت را کنار کارت ایمپلنت نگه دارید. کارت، برند و مشخصات قطعات را نشان می‌دهد و تصاویر، جای ایمپلنت و سطح استخوان اطراف آن را. این دو با هم برای درمان‌های بعدی، تعمیر یا تعویض قطعات و پیگیری مشکلات لثه اطراف ایمپلنت کاربرد دارند.

پیش‌فاکتور و طرح درمان

اگر برای درمانی گسترده پیش‌فاکتور گرفته‌اید، تصاویری را که برآورد بر پایه آن‌ها انجام شده هم همراه داشته باشید. توضیح خواندن پیش‌فاکتور را در پیش فاکتور دندانپزشکی ببینید.

عکس رادیولوژی دندان در ایمپلنت، ارتودنسی و درمان‌های زیبایی

نوع و تعداد تصاویر به درمان بستگی دارد. در ایمپلنت، تصویربرداری نقش محوری دارد؛ در ارتودنسی، دید کلی و نمای کناری سر مهم است؛ و در لمینت یا روکش، وضعیت ریشه و پوسیدگی‌ها پیش از درمان بررسی می‌شود.

ایمپلنت

مدلاین‌پلاس می‌گوید عکس پانورامیک برای برنامه‌ریزی ایمپلنت استفاده می‌شود و CBCT ممکن است پیش از جراحی، مثلاً هنگام کاشت چند ایمپلنت، به کار رود. پس از کاشت، تصاویر پری‌اپیکال برای کنترل استخوان اطراف ایمپلنت کاربرد دارند. مراحل کلی را در مراحل ایمپلنت دندان بخوانید.

ارتودنسی

کلیولند کلینیک می‌گوید سفالومتری اغلب در برنامه‌ریزی ارتودنسی کاربرد دارد. پانورامیک هم وضعیت ریشه‌ها و دندان‌های نهفته را نشان می‌دهد. دندانپزشک ممکن است در طول درمان، بسته به نیاز، تصویر دیگری درخواست کند.

لمینت، روکش و طراحی لبخند

پیش از لمینت یا روکش، تصویر ممکن است پوسیدگی، ترمیم‌های قدیمی و وضعیت ریشه را نشان دهد. درمان این مشکلات پیش از کار زیبایی، از دردسرهای بعدی جلوگیری می‌کند. اگر دندان‌هایتان حساس است، پیش از درمان علت آن را بررسی کنید؛ راهنمای حساسیت دندان نشان می‌دهد چرا گاهی تصویر برای جدا کردن حساسیت ساده از پوسیدگی یا مشکل ریشه لازم است.

چه سؤال‌هایی پیش از عکس رادیولوژی دندان بپرسیم؟

پیش از عکس رادیولوژی دندان می‌توانید بپرسید چرا این تصویر لازم است، چه نوعی است، آیا تصویر قبلی کافی است و آیا گزینه‌ای با تابش کمتر وجود دارد. سازمان غذا و داروی آمریکا بیماران را تشویق می‌کند پیش از هر تصویربرداری با ارائه‌دهنده درمان درباره فایده و خطر آن صحبت کنند.

سؤال‌های پیشنهادی

1. این تصویر به چه سؤالی پاسخ می‌دهد؟
2. چه نوع تصویری است و چه ناحیه‌ای را نشان می‌دهد؟
3. آیا عکس‌های قبلی من قابل استفاده است؟
4. آیا گزینه‌ای با تابش کمتر هم وجود دارد؟
5. اگر CBCT است، چرا عکس دوبعدی کافی نیست؟
6. آیا نسخه فایل و گزارش را به من می‌دهید؟
7. چه زمانی ممکن است دوباره به تصویر نیاز داشته باشم؟

پاسخ خوب چه ویژگی‌هایی دارد؟

پاسخ خوب مشخص است؛ مثلاً «برای دیدن نوک ریشه این دندان» یا «برای اندازه‌گیری استخوان پیش از ایمپلنت». اگر پاسخ کلی است، مثل «همه باید عکس بگیرند»، با احترام توضیح بیشتری بخواهید.

عکس رادیولوژی دندان چه چیزهایی را نشان نمی‌دهد؟

عکس رادیولوژی دندان همه چیز را نشان نمی‌دهد. التهاب لثه، رنگ و بافت لثه، لقی دندان، نحوه بسته شدن دهان و بسیاری از تغییرات بافت نرم با معاینه دیده می‌شوند، نه با عکس. همچنین تصاویر دوبعدی ساختارها را روی هم می‌اندازند و ممکن است برخی جزئیات پنهان بمانند. به همین دلیل تشخیص همیشه ترکیبی از معاینه، شرح حال و تصویر است.

محدودیت‌های تصویر دوبعدی

در عکس دوبعدی، ساختارهای جلو و عقب روی یکدیگر قرار می‌گیرند. برای مثال، ترکی که در جهت خاصی است ممکن است در عکس دیده نشود. بنابراین اگر دندانپزشک با وجود عکس «سالم» به ترک شک دارد، ممکن است آزمون‌های بالینی دیگری انجام دهد یا پس از مدتی دوباره بررسی کند.

بافت نرم و سرطان دهان

کلیولند کلینیک می‌گوید عکس دندان ممکن است برخی سرطان‌های دهان، به‌ویژه آن‌هایی که فک را درگیر کرده‌اند، نشان دهد، اما همه انواع را پیدا نمی‌کند. به همین دلیل معاینه دهان برای زخم‌ها، لکه‌ها و توده‌ها جدا از عکس اهمیت دارد. اگر زخمی در دهان دارید که بهبود نمی‌یابد، آن را به دندانپزشک یا پزشک نشان دهید.

عکس «سالم» یعنی نیازی به مراقبت نیست؟

نه. عکس سالم یعنی در آن تصویر و در آن زمان مشکلی دیده نشده است. مراقبت روزانه، معاینه منظم و توجه به نشانه‌هایی مثل درد، تورم و خونریزی لثه همچنان لازم است.

تصویر را با دندانپزشک مرور کنید

اگر ممکن است، از دندانپزشک بخواهید تصویر را روی صفحه به شما نشان دهد. معمولاً ترمیم‌های فلزی سفید، فضاهای هوا تیره و دندان و استخوان خاکستری دیده می‌شوند. دیدن محل پوسیدگی یا تحلیل استخوان روی تصویر، فهم طرح درمان را ساده‌تر می‌کند و سؤال‌های دقیق‌تری به ذهن شما می‌آورد.

باورهای نادرست درباره عکس رادیولوژی دندان

برخی باورها باعث می‌شوند افراد از تصویر لازم پرهیز کنند یا برعکس، تصاویر غیرضروری را عادی بدانند. نگاه دقیق‌تر به این باورها کمک می‌کند تصمیم متعادل‌تری بگیرید.

«هر عکس دندان خطرناک است»

مقدار تابش عکس‌های دندان بسیار کم است و فایده یک تصویر لازم، معمولاً از خطر کوچک آن بیشتر است. سازمان غذا و داروی آمریکا هم می‌گوید فایده بالینی یک تصویر مناسب از نظر پزشکی بر خطر کوچک تابش آن برتری دارد. نکته، پرهیز از تصاویر غیرلازم است.

«هرچه عکس بیشتر، مراقبت بهتر»

نه. تصویر بیشتر به معنای تشخیص بهتر نیست. توصیه‌های جدید بر گرفتن تصویر فقط پس از معاینه و بر اساس نیاز تأکید دارند.

«بدون روپوش سربی، عکس ناایمن است»

همان‌طور که گفتیم، انجمن دندانپزشکی آمریکا دیگر محافظ تیروئید را برای تصویربرداری دندان توصیه نمی‌کند و پوشش شکم و تیروئید را لازم نمی‌داند، چون ممکن است جلوی پرتو اصلی را بگیرد و باعث تکرار عکس شود. محدود کردن پرتو و قرار گرفتن درست بیمار، محافظت اصلی است.

«عکس پانورامیک همه چیز را نشان می‌دهد»

پانورامیک دید کلی خوبی می‌دهد، اما برای پوسیدگی‌های کوچک بین دندان‌ها جای بایت‌وینگ را نمی‌گیرد و برای تصمیم‌های دقیق سه‌بعدی هم ممکن است کافی نباشد.

«CBCT همیشه بهتر است»

CBCT اطلاعات سه‌بعدی می‌دهد، اما تابش بیشتری دارد. اگر عکس دوبعدی پاسخ سؤال را بدهد، CBCT لازم نیست.

جمع‌بندی

عکس رادیولوژی دندان ابزاری برای دیدن بخش‌هایی است که در معاینه پیدا نیستند؛ از پوسیدگی بین دندان‌ها تا ریشه، استخوان و دندان‌های نهفته. تابش آن بسیار کم است، اما چون اثر تابش در طول زمان جمع می‌شود، هر تصویر باید پس از معاینه و با دلیل مشخص گرفته شود. CBCT تابش بیشتری از عکس‌های دوبعدی دارد و فقط وقتی لازم است که آن‌ها کافی نباشند.

توصیه‌ها درباره روپوش سربی تغییر کرده و قرار گرفتن درست بیمار و محدود کردن پرتو اهمیت بیشتری دارد. بارداری را همیشه اعلام کنید، برای کودکان تصویر متناسب با نیاز و اندازه بدن بخواهید و نسخه عکس رادیولوژی دندان را برای دندانپزشک بعدی و نظر دوم نگه دارید. این مطلب جایگزین معاینه نیست؛ برای بررسی وضعیت دندان‌ها و برنامه درمان، می‌توانید از مشاوره رایگان لبخندنو کمک بگیرید.